KALITIMA GİRİŞ 1-KAVRAMLAR

I-          KALITIMA GİRİŞ

Canlı türlerinin benzerlik ve farklılıklarının ortaya çıkmasını sağlayan faktörleri ve bu faktörlerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını araştıran bilim dalına genetik veya kalıtım denir.

Kalıtımla ilgili ilk çalışmaları Alman Botanikçi Költreuter (Költıroyter) 1760 yılında bir bitki türünden aldığı polenler, ayGregor Mendel kimdirnı türden diğer bir bitki çiçeğinin tepeciğine taşıyarak ilk melezleme çalışmalarını yapmıştır. Fakat bu çalışmayla anne ve babada bulunan özelliklerin yavru döllere nasıl aktarıldığını açıklayamamıştır.

 

Kalıtım mekanizmalarını açıklayan ilk bilimsel çalışmalar Mendel tarafından 1860‘lı yıllarda gerçekleştirilmiştir. Mendel çalıştığı manastırın bahçesinde bezelyeler ile yaptığı deneylerin sonuçlarını 1866 yılında “Bitki melezleri ile çalışmalar”  adlı eserinde yayınlamıştır. Fakat bu çalışması, 1900’lü yılların başında yeniden keşfedilene kadar anlaşılamamıştır. Çünkü o dönemlerde henüz kromozom, gen ve hücre bölünmesi kavramları bilinmiyordu.

 

 

 

 

 

A –   KAVRAMLAR

1-      Kalıtım

Ana babalar ve oğul döller arasındaki benzerlik ve farklılıkları açıklayan, bu özelliklerin dölden döle aktarılmasına kalıtım denir.

2-      Karakter ve Özellik

Bireyler arasında çeşitlilik gösteren kalıtılabilir özelliklere karakter denir. Karakterin her bir farklı tipine özellik adı verilir.

Örneğin; çiçek rengi bir karakterdir; ancak çiçeğin beyaz, kırmızı ya da mor renkte olması bir özelliktir. Mendel, bezelyelerle çalışırken seçtiği her bir karakterin iki zıt özelliğini incelemiştir.

3-      Gen

Canlıların sahip olduğu her bir özelliği yani her bir karakteri belirleyen ve bu karakterlerin aktarılmasını sağlayan kalıtım birimlerine, DNA parçalarına gen denir. Genler harflerle gösterilir. Baskın gen büyük, çekinik gen ise aynı harfin küçüğü ile gösterilir.

Örnek: A, a, B, b, … Yeşil Tohum Geni → s       Sarı Tohum Geni → S

4-      Alel

Homolog kromozomlarda karşılıklı yer alan, bir karakter üzerine aynı veya zıt yönde etki eden genlere denir.

Örnek: Tohum şekli ile ilgili farklı özellikleri belirleyen yani düz ve buruşuk tohum şeklini belirleyen genlere alel genler denir.

5-      Dominant (Baskın) Gen

Etkisini (bulunduğu fenotipte) her zaman gösterebilen, büyük harflerle gösterilen ve en çok ortaya çıkan genlerdir.

Örnek: A, B, Y, S, (siyah saç geni, koyu ten geni, siyah göz geni, uzun boy geni, A grubu geni)

6-      Resesif (Çekinik) Gen

Etkisini (bulunduğu fenotipte) her zaman gösteremeyen, etkisini gösterebilmesi için iki tanesinin yan yana gelmesi gereken, küçük harflerle gösterilen ve en az ortaya çıkan genlerdir. (Çekinik genler, baskın genler olmadığında taşıdığı karakterleri oluştururlar yani etkisini gösterirler).

Örnek: a, b, y, s, (sarı saç geni, açık ten geni, yeşil göz geni, kısa boy geni)…

7-      Homozigot (Saf=Arı) Döl

Canlıdaki her bir özelliği belirleyen gen çiftinin yani alel genlerin her ikisinin de aynı olması durumudur. Yani gen çiftinin ikisinin de baskın veya ikisinin de çekinik olması durumudur.

Örnek: AA, BB, aa, bb,

 

 

8-      Heterozigot (Melez=Hibrit) Döl

Canlıdaki her bir özelliği belirleyen gen çiftinin yani alel genlerin her ikisinin de farklı olması yani alel genlerin birinin baskın, birinin çekinik olması durumudur. Heterozigot dölde daima baskın gen etkisini gösterir (çekinik genin etkisi gizli kalır).

Örnek : Aa,Bb,Yy,…

9-      Kromozom

Canlının kalıtım birimi olan (kalıtsal özelliklerini belirleyen) genleri üzerinde taşıyan yapılara kromozom denir.

10-  Lokus

Kromozolarda üzerinde gen taşıyan bölgelere lokus denir.

11-  Homolog (Eş) Kromozom

Biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı karakterlere (özelliklere) ait genleri bulunduran kromozomlara homolog (eş) kromozom denir. (Göz rengi genini bulunduran biri anneden, diğer babadan gelen ve alel genleri taşıyan kromozomlardır.

12-  Genotip

Canlının sahip olduğu karakterleri belirleyen genlerin dizilişi veya gen topluluklarına genotip denir. (Canlı karakterlerin oluşmasında kullanılan genlerin her türlü özelliğine genotip denir. Karakterin baskın ya da çekinik olması, saf ya da melez olması gibi).

Örnek: AA, BB, Aa, Bb, …

13-  Fenotip

Canlının gözle görünen dış görünüşüne fenotip denir. (Genotip ve çevrenin etkisiyle oluşan canlının dış görünüşüdür).

Örnek: Yuvarlak tohum, buruşuk tohum, sarı veya yeşil tohum, kan grubunun A veya B olması, göz renginin siyah veya yeşil renkli olması

14-  Monohibrit

Bir karakter bakımından heterozigot iki bireyin genotipinin çaprazlanması ile elde edilen meleze denir.

15-  Dihibrit

İki karakter bakımından heterozigot iki bireyin genotipinin çaprazlanması ile elde edilen meleze denir.

16-  Saf döl – Melez (hibrit) döl

Kendileri çaprazlandığında birçok kuşak boyunca hep aynı fenotipe sahip yavrular üreten organizmalara arı döl adı verilir. Arı döllerin genotipi, ilgili özellik bakımından homozigottur. İki farklı arı dölün çaprazlanmasıyla elde edilen döllere heterozigot (hibrit=melez) adı verilir. Bu çaprazlama olayına ise hibritleşme  (melezleme) denir.

 

Bu yazının kalıcı bağlantısı http://biyolojidersim.com/kalitima-giris-1-kavramlar/

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.