ÖTROFİKASYON ETKİLERİ ve ALINABİLECEK ÖNLEMLER

ÖTROFİKASYON

Ötrofikasyon gölün besleyici elementlerce zenginleşmesi ve bunun sonucu olarak da ortamdaki organik maddenin çoğalması olayıdır. OECD (Research of the Organization for Economic Co-Operation and Development – Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı Araştırmaları) ötrofikasyonu suların besleyici elementlerce zenginleşmeleri sonucu artan alg ve makrofit üremesi, balık avlama alanlarının, su kalitesinin nitelikçe bozulması olarak tanımlamaktadır.

Göllerde Ötrofikasyon ve Çeşitleri

Ötrofikasyon oluşumuna göre doğal ve yapay ötrofikasyon olarak sınıflandırılabilir Doğal ötrofikasyon gölün yapısında organiz maların ölümü sonucu vücut parçaları ve kabuklarının sedimentte birikmesiyle oluşur. Evsel atıklar, endüstriyel atıklar ve tarımsal aktiviteler sonucu oluşan ötrofikasyon da yapay ötrofikasyon olarak tanımlanmaktadır. Göllerde ötrofikasyona neden olan organizmalar genellikle mavi-yeşil alg grubundan Anabaena, Aphanizomenon, Microcystis, Oscillatoria cinslerine ait türlerdir.

Ötrofikasyon Olayının Temel Maddeleri ve Kaynakları

Ötrofikasyon olayının temel maddeleri azot ve fosfordur. Bu olayda ayrıca oligo-elementler, (bor, bakır, molibden, demir, potasyum vb.) silis ve bazı vitaminler rol oynar. Kirleticilerin çoğu göle ve su kanallarına evsel atıklardan, kanalizasyon sularından, yüzey akış sularından, metamorfik kayaçlardan ve tarımsal üretim yapan çiftliklerden gelmektedir. Evsel ve endüstriyel atıklar, deterjanlar, tarımsal uygulamalardaki atıklar ötrofikasyonda önemli biryer oluşturmaktadır.

 

Trofik Durumu Sınıflandırma Sistemi

Bir su alanının ötrofikasyon açısından değerlendirilmesinde en önemli aşamalardan biri trofik seviyenin doğru bir şekilde belirlenmesidir. Göllerin trofik seviyelerini belirlemede genellikle üç temel parametre kullanılmaktadır. Bunların dışında hipolimnetik oksijen ihtiyacı, alkalinite, sediment canlılarının oranlarının kullanıldığı parametrelerde mevcuttur.

Parametre

Oligotrof

Mezotrof

Ötrof

Toplam fosfor (pg/ L)

<10

10-20

>20

Klorofil -a (pg/L)

<4

4-10

>10

Secchi diski derinliği (m)

>4

2-4

<2

 

Ötrofikasyonun Etkileri

Ötrofikasyonun neden olduğu biyolojik değişiklikler doğrudan ve dolaylı değişiklikler olarak iki kısımda İncelenmektedir. Doğrudan etki, nutrient akışının artmasıyla birlikte algal büyümenin artmasıdır. Dolaylı etkilerine oksijen konsantrasyonundaki azalmaya bağlı olarak balık topluluklarının değişmesi örnekolarakgösterilebilir

 

Ötrofikasyonun Kontrolü

Dünya ölçeğindeki göllerin temel sorunu artan besin tuzu miktarları dolayısıyla kirlenmeleri, yani ötrofikasyondur. Çünkü bu durum, şehirleşme ve tarım sayesinde havzadaki toprak sistemlerinin sıkı besin döngülerini kırarak göllerin temel özelliklerini çok farklı şekillerde değiştirmektedir. Artan nüfus ve kentleşme, nehirlere boşalan kanalizasyon tesislerinin yapılması, toprağın aşırı işlenmesi ve inorganik gübre nedeniyle de fosfor yoğunluğunda artış olmuştur. Ancak, ötrofikasyonun tek başına meydana gelmediğini, yukarıdaki açıklamaların yanı sıra başka değişikliklerle birlikte oluştuklarının bilincinde olmak önemlidir. Bu bilinç, ötrofikasyonunun kontrol edilmesi açısından önemlidir. Bütün bunlar, tüm trofik seviyeleri etkileyen bir dizi biyolojik değişime neden olmakta ve su arıtımında yaşanan sorunlar, toksik alg patlamaları, rekreasyona ve ticarete yönelik balıkçılığın devamlılığı ve üretimi gibi konularda artan sorunlara yol açmaktadır.

Ötrofikasyon kontrolünün en kolay olduğu göller derin göllerdir. Bu göllerde, sadece besin maddelerinin kontrol edilmesi bile, sorunların temelinde yatan aşırı fitoplankton büyümesinin azalmasında etkili olabilir. Göle besin taşıyan dış kaynakların kontrolü yapılmalıdır. (Atıksuyun başka yere akıtılması, atıksu çökeltme işlemi, deterjan formüllerinde yapılacak değişiklikler, bu amaç için yapılan sazlıkların ya da tampon bölgelerin kullanılması). Bazen de, sedimanda geçmişte havzadan gelen maddelerin birikmesinin neden olduğu sorunlar da sediman çıkarma, sediman izolasyonu gibi yöntemlerle kontrol edilebilir. Diğer taraftan, göl içindeki besin maddelerinin yeniden dağılımı alüminyum dozajı, biyomanipülasyon ya da daha derindeki suların oksijenlendirilmesiyle sağlanabilir. Geçmişteki uygulamalar genel olarak fosfor kaynaklarını kontrol etmeye yönelik olmuştur. Çünkü birçok durumda fosfor, azottan daha az bulunmakta, dolayısıyla da daha kolay kontrol edilebilmektedir. Ancak, azotun daha etkili kontrol sağlayacağı ya da her iki besin tuzunun birlikte ele alınması gereken durumlar da vardır. Arıtma sırasında demir tuzları ya da alüminyum tuzları ile çökeltme, fosfor kontrolünde kullanılan en yaygın yöntemdir.

Dip çamurunun çıkarılması daima çok pahalı ve genellikle de etkisiz olmuştur. Dip çamurunun çıkarılmasına, derin göllerde genel olarak ihtiyaç duyulmamaktadır, çünkü bu göllerde sedimandan çok az miktarda madde serbest bırakılmaktadır ve işlem doğal yaşam için çok tahrip edicidir. Sığ göllerde ise uzun vadede etkili değildir. Ötrofikasyonun kontrol edilmesi sığ göllerde daha karmaşık sorunlar ortaya çıkartmaktadır. Sığ göller, zengin ve çeşitli su bitkilerinin baskın olduğu göllerdir. Bunlar çoğunlukla fitoplanktonun baskın olduğu bulanık suya sahip göllere dönüşmüşlerdir. Ancak, bu durum derin göllerde olduğu gibi basit bir ötrofikasyon olayı değildir ve sadece besin tuzu kontrolüyle çözülemez.

Bitki topluluklarının kaybolup fitoplanktonun baskın olduğu duruma dönüşmesine neden olan faktörler arasında, bitkilere zarar verenler (bitkilerin kesilmesi, kayıkların verdiği hasarlar, bitki ilaçları, bölgeye aşılanan balıklar ve kuşlar) ve zooplanktonu yok eden faktörler (pestisitler, kanalizasyon akıntılarındaki diğer toksinler, artan tuzluluk) yer almaktadır. Fitoplanktonun bol olduğu bir gölü bitki baskınlığına geçirmek için ilk başta besin tuzu seviyesini düşürmenin büyük faydası vardır.

Süreci tersine çevirmek ve bitkilerin büyümesi için koşulları sağlamakta kullanılan en yaygın geçiş mekanizması biyomanipü-lasyondur. Zooplankton yoğunluğunu arttırmak için balık stoklarının değiştirilmesi işlemi biyomanipülasyon olarak tanımlanmaktadır. Biyomanipülasyon, özellikle büyük vücutlu zooplankton otlanması sonucu suyu berraklaştırarak bitkilerin büyümesi için elverişli hale getirecektir. Ancak bitkilerin ilk başlarda kuşlardan korumaya ihtiyaçları olabilir.

Biyomanipülasyon, sistemdeki balıkların büyük bir kısmının çıkartılmasıyla zooplankton üzerindeki baskı azaltılarak bulanık koşullardan berrak koşullara geçişi zorla

Ötrofikasyon’un Önlenmesinde Alınacak Tedbirler

Tarımsal alanların ilaçlanmasında kullanılan alet ve ekipmanların göl suyu ile teması önlenmeli, zirai ilaç ambalajları çevreyi kirletmeyecek şekilde mha edilmelidir. Göl canlı kaynaklarını ve su seviyesini korumak için gölden daha az su çekilmeli, bunun içinde damlama sulama özendirilmelidir. Göl çevresindeki yerleşim alanlarının kanalizasyon ve evsel atıklarının göle karışması kesinlikle önlenmelidir. Bunun yanı sıra bu atıklar için arıtma ünitelerinin mutlaka kurulması gereklidir. Evsel atıksularda bulunan fosfat bileşiklerinin azaltılmasına yönelik olarak deterjanlarda bulunan fosfatın yerine kullanılabilecek kimyasallar konusunda üreticiler desteklenmeli ve bu yeni kimyasalların çevredeki etkilerinin belirlenmesi amacıyla izleme programları yapılmalıdır. Otrofikasyon un ilk belirtilerinin tespit edildiği durumlar için uygulanılacak önlemler önceden belirlenmelidir. Bu amaçla aşırı çoğalmış fitoplankton türleri ile beslenen zooplankton organizmaların kullanılması gibi biyolojik yöntemler öncelikle tercih edilmelidir. Uygulanacak her tedbirin su ekosistemi üzerindeki etkileri araştırılmalıdır. Göle yabancı balık türlerinin sokulması gölün çeşitli amaçlar ile doldurulması önlenmelidir. Çevreci tarım uygulamaları geliştirilerek bunların uygulanması için çiftçilerin eğitilmesi konusunda çalışmalar gerçekleştiril- melidir. Canlı kaynakların yararları ve korunması konularında halk bilgilendirilmedir.

 

Göllerde Planktonik Bazı Gösterge

Ötrof göllerin bazı fitoplankton ve zooplankton organizmaları

    

 

  

 

    

 

  



 

Kaynak:

1.       Yağcı, M. Yunus araştırma bülteni 2010

Bu yazının kalıcı bağlantısı http://biyolojidersim.com/otrofikasyon-etkileri-ve-alinabilecek-onlemler/

Bir cevap yazın

Your email address will not be published.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.